تاثیرشخصیت حضرت معصومه(س) بر فرهنگ و تمدن‌اسلامی
15 بازدید
نقش: نویسنده
سال نشر: 00/0/0
وضعیت چاپ : چاپ شده
نحوه تهیه : فردی
زبان : فارسی
حوزه / پیوند بانوی گرامی اسلام حضرت فاطمه معصومه (علیها السلام)با علم و فضیلت است که مدفن آن حضرت سبب پیدایش یک شهر بزرگ معنوی در مرکز ایران گردیده و پس از حضور آن حضرت در این شهر و واقع شدن مزارش، علم اهل بیت(ع) در این شهر جوانه زده و روز به روز رشد یافته است. سرویس علمی فرهنگی خبرگزاری «حوزه»به مناسبت سالروز رحلت بانوی فضل وکرم ،کریمه اهل بیت فاطمه معصومه (علیها السلام) با انتشار مقاله ای از حجت الاسلام امیر علی حسنلو کارشناس تاریخ وسیره به بیان امتیازات و ویژگی های بزرگ آن حضرت و تأکید ائمه(ع) به زیارت و پاداش بزرگ آن می پردازد . حضرت فاطمه معصومه ـ علیها السلام ـ دختر امام موسی بن جعفر الکاظم و خواهر امام علی بن موسی الرضا و عمه امام محمد تقی الجواد ـ علیهم آلاف تحیه و السلام ـ است.مادر امام رضا ـ علیه السلام ـ و حضرت فاطمه معصومه ـ علیها السلام ـ نجمه خاتون است، این بانو فقط این دو فرزند بزرگوار را داشته است و هر دوی آنها با حضور خود در سرزمین اهلبیت (ایران) سبب پیشرفت و تعالی معنوی و فرهنگی شده اند. فضایل حضرت فاطمه معصومه ـ علیها السلام ـ وقتی روشن می شود که پیوند آن بزرگوار با علم معلوم گردد. علم و دانش این بانوی گرامی اسلام بیش از آن است که در معرض شناخت ما قرار گرفته است. جایگاه علم در دین مبین اسلام بسیار خطیر است. خداوند متعال علم و دانش را از الطاف خاص و ویژه خود به پیامبران و دانشمندان قرار داده، درک و دریافت وحی و ابلاغ آن را با علم عجین کرده است. برای پی بردن به فضیلت و مقام والای حضرت معصومه ـ علیها السلام ـ و اینکه چرا و چگونه بوده است که آن بانوی کریمه در بین دیگر امامزادگان از برتری و جلالت شأن ویژه برخوردارند در این خصوص کافی است به فضایل و ویژگی های علمی آن بانوی گرامی پی ببریم. * جاودانگی درسایه علم و معنویت پیوند بین علم و معنویت به انسان جاودانگی می بخشد چون علم از صفات الهی است و از تجلیات بزرگ خداوند است و همین تجلی بزرگ است که آدم را مسجود ملائکه قرار داده.[1] درباره امتیازات و ویژگی های همه پیامبران «علم» برجستگی خاص و مأموریت ویژه است، پیامبران به همان میزان که مأمور به انذار بوده اند، مأمور به تعلیم نیز بوده اند، انذار و تزکیه مقدمه علم است. تعلیم مردم و علم محوری و حمایت از دانش یکی از ماموریت های بزرگ انبیای الهی است. هر جا علم و دانش رونق داشته فرهنگ و تمدن در دامن آن جوانه زده است اگر گذشته تاریخ بشریت و تمدن ها را مورد بازشناسی قرار دهیم. مهد تمدن های بزرگ انسانی در نقطه ای از جهان قرار دارد که پیامبران بزرگ الهی از آن برخاسته اند. علم و تمدن از محل زیستن انبیاء به جاهای دیگر رسیده است. در دین اسلام علم و عالم از جایگاه بی نظیر برخوردار است. نگاه قرآن و سیره معصومان به علم نیز مؤید جایگاه رفیع علم است. امتیاز و ویژگی بزرگ حضرت معصومه ـ علیها السلام ـ پیوند آن حضرت با علم است. تأکید ائمه به زیارت و پاداش بزرگ زیارت آن حضرت،[2] همه از این جهت است که مکانت علمی حضرت برای دیگران روشن شود. * مدفن حضرت معصومه سبب پیدایش شهر بزرگ معنوی پیوند آن بانوی گرامی با علم و فضیلت است سبب پیدایش یک شهر بزرگ معنوی در مرکز ایران گردیده و پس از حضور آن حضرت در این شهر و واقع شدن مزارش، علم اهل بیت(ع) در این شهر جوانه زده و روز به روز رشد یافته است. محدثان بزرگ از این شهر برخاسته و علوم اهلبیت را رواج داده اند، و آثار علمی بزرگ پدید آورده و تمدن اسلامی را رونق بخشیده اند. پس از حضور حضرت معصومه ـ علیها السلام ـ در شهر قم به عنوان یک شهر بزرگ علمی مورد توجه قرار گرفت، و به تدریج این شهر تبدیل به مرکزی در علم گردید وتمدن اسلامی از این چشمه معرفت سیراب گردید در سایه نو فاطمه معصومه (س) قم پس از حضور ورحلت این بانو به قطبی علمی مبدل شد و از آن روز به بعد تا به امروز این مرکزیت درخشش بیشتری داشته است ؛ قم مدتها در مکتب نقل حدیث محوریت و برمکاتب دیگر جهان اسلام رجحان داشت ؛ به همین جهت مرکزتجمع بزرگان شیعه و دانشمندانی بود که مکتب بغداد و ری به آن نیازمند بودند ؛ طلوع علم از قم با محوریت کتابهای حدیثی به اوج رسید و میراث آن در شکل گیری مجموعه های روایی شیعه تاثیر وسهم قابل توجهی داشته است ؛ مکتب بغداد از نظر اندیشه و فکر نیز متاثر از مکتب قم بوده است؛ پس از آغاز غیبت کبری گرایش از نقل روایت به تعقل و اجتهاد و عقلگرایی وتفسیر نیز در قم بالنده شد که در مکاتب دیگر موثراست ؛ از اینرو اگر عناصر مهم تمدن اسلامی مورد دقت و معرفت قرار گیرد و بر اساس نقش عناصری مورد سنجه قرار گیرد بهره گیری تمدن اسلامی از محتوای غنی مکتب قم فزون تر از همه مکاتب است ؛ با روندی که درتاریخ وسیر علمی دیده می شود دوره فترت در تولید علم از ناحیه قم بسیار اندک و ناچیز است در حالیکه سهم مکاتب دیگر علمی با فرو پاشی برخی از عناصر محوری بیشتر دیده می شود ؛ از اینرو سهمی که حضور بابرکت حضرت معصومه(س) درقم ایجاد کرده به این تکاپو ی وسیع علمی تحرک و بالندگی وسیعی همراه با نوآوری بخشیده است . *هجرت روح بزرگ علمی از مدینه به ایران برخورداری حضرت معصومه ـ علیها السلام ـ از برجستگی علمی و نیز با حضورش در قم، روح بزرگ علمی از مدینه به ایران مهاجرت کرد همان سان که با حضور برادرش در خراسان علم از مدینه غروب کرد و در ایران طلوع نموده، امام رضا ـ علیه السلام ـ به منزله خورشید از مدینه غروب و در شرق ایران طلوع کرد، علم الهی نیز با آن حضرت در خراسان طلوع کرد، که پس از حضور آن حضرت خراسان هم از جهت تمدنی روز به روز در پیشرفت بود هم از لحاظ علمی و رویش عالمان کم نظیر تاریخ، که در بلاغت و هنر نوشتن سرآمدان تمام روزگار در جهان اسلام شده اند، بسیاری از دانشمندان بلیغ و زبردست در این منطقه پرورش یافته اند، نفس قدسی امام و جلسات علمی و مناظرات با دانشمندان فضای خراسان را علمی کرد و عالمان و فقیهان بزرگ اسلام از اهل سنت و شیعه از این دیار برخاستند، همین پیوند و قرابت علمی در حضرت معصومه ـ علیها السلام ـ نیز وجود داشت چنان که نقل شده جمعی از شیعیان به مدینه آمدند تا به محضر امام کاظم علیه السلام برسند و جواب سئوالات خود را بگیرند، حضرت حضور نداشت، مراجعه کنندگان که سئوال علمی داشتند می خواستند از در خانه حضرت با یأس و ناامیدی و اندوه برگردند اما حضرت معصومه ـ علیها السلام ـ که هنوز به سن بلوغ نرسیده بودند تمام سئوال های آنان را پاسخ داد. شیعیان، مدینه را ترک و در بیرون شهر با امام روبرو شدند و پاسخ های حضرت معصومه ـ علیها السلام ـ را به آن حضرت نشان دادند و امام با دیدن دستخط و پاسخ های دخترش اظهار شعف و شادی نمود و فرمود «فداها ابوها» پدرش فدای چنین دختری باد.[3] * حال و هوای قم مملو از رویش علمی است این پیوند با علم و دانش، با روح ملکوتی حضرت معصومه ـ علیها السلام ـ به شهر قم منتقل شد و فقاهت را در شهر قم به اوج رشد خود رسانید، حکمت و سرّ برتری حضرت معصومه به سایر امامزادگان را باید با ادراک شهودی و باطنی تفسیر کرد. حیات انسانیت با علم است و علم حیاتی مرگ ناپذیر است، علم همیشه زنده است و مایه حیات جوامع انسانی است از این رو شهرهایی که مدفن و مزار اهل‌بیت(ع) در آن قرار گرفت چون شمع همیشه روشن، مرکزیت علمی را مختص خود کرده اند، در حالی که قبرستان های فراوانی در دنیا وجود دارد که هرگز بوی علم از آنها به مشام نمی رسد بلکه بوی ویرانی و اندوه از آنها مشام انسان را از حیات ناامید می کند، اما مزار اهلبیت، مرکز نشر علوم شده است، تفاوت قبر آنها با دیگران در این است چنان که در زیارت جامعه می خوانیم «قبورکم فی القبور» قبرهای شما در میان قبرهاست اما با این تفاوت که از آنها زندگی، رضایت و معنویت به جامعه الهام می شود این ویژگی از پیوند علم با این خاندان حکایت دارد. برتری حضرت معصومه ـ علیها السلام ـ از این قرابت و پیوند حکایت دارد که مدفنش مرکز نشر علوم گردیده و علم از کوفه و نجف و مدینه غروب کرده و در شهر مقدس قم سر برآورده است. این مرکزیت علمی در اخبار اهلبیت نیز منعکس شده[4] که حکمت آن بعدها روشن شده و روند تاریخ علمی به خوبی نشان می دهد که پس از رحلت حضرت معصومه ـ علیها السلام ـ در قم این شهر مرکز ثقل علمی شد بی حکمت نیست که بزرگترین فلاسفه و حکمای جهان افرادی چون ملاصدرای شیرازی بهترین آثار علمی خود را در مجاورت و با استعانت از این بانوی بزرگ می نویسد.[5] حال و هوای شهر قم مملو از رویش علمی است و این فرصت بی نظیر در هیچ نقطه جهان با این امنیت میسر نبوده است، چون معصومه بانوی علم و فضایل است. یکی دیگر از علل برتری بانوی فضیلت و کریمه اهلبیت نسبت به سایر امامزادگان تقوی زهرا گونه آن حضرت است، بانوی فضیلت ها چونان مادرش در تقوی و پاکدامنی در عصر خود در میان بانوان نظیر نداشته، اگر چه اطلاعات زیادی از زندگی آن حضرت در مدینه در منابع دیرین وجود ندارد اما با اینکه آن حضرت در جوانی در شهر قم رحلت نموده و در مدت کمی که در شهر قم، اقامت کرد محل عبادت مخصوصی داشت، که اکنون مزار عابدان و مؤمنان در شهر قم و محلی است که الهام بخش و منعکس کننده اوصاف و سیره عبادی حضرت معصومه ـ علیها السلام ـ است. این دو ویژگی مهم حضرت معصومه از شهر قم یک شهر مهم مذهبی و علمی بی نظیر در دنیا ساخته است که مردم از تمام کشورها و ملت های جهان برای تحصیل در این شهر حضور دارند و به کسب علوم آل محمد ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ با عشق وافر و زاید الوصف اشتغال دارند. در پرتو توجهات و فیوضات حضرت فاطمه معصومه ـ علیها السلام ـ علوم اسلامی در این شهر رشد و گسترش بی نظیر در طول تاریخ یافته و عالمان بزرگی در دامن معنویت این بقعه مطهر و آسمانی تربیت شده[6] هر یک از عالمان تربیت شده در فضای معنوی شهر قم در هر نقطه از ایران و جهان استقرار یافته اند. نور علم و معنویت را در آن منتشر کرده و بذر علم و تقوی را در دل شیفتگان علم و تقوی نهاده اند. به نحوی که شعاع نورشان تا قیامت درخشش خواهد داشت. حضرت فاطمه معصومه ـ علیها السلام ـ با فضایل و کرامات محسوس، مشتاقان علم و علمای بزرگ را مورد لطف و توجه قرار داده و هیچ حاجتمندی از لطف آن حضرت محروم نبوده است. باب کرامت و بخشش امامت از سوی آن بانوی الهی نیز پیوسته در حال تربیت نفوس کریم است. هر یک از ابعاد شخصیتی آن بانوی مقدس برای دانشمندان یک ویژگی و برتری بخشیده است. درباره کرامات آن بانوی گرامی مراجع عظام و طلاب علوم دینی خاطرات و تجارب ذی قیمتی دارند که اگر تمام آنها به دقت ثبت شود هزاران اوراق را طلایی خواهد کرد. از دیگر علل برتری حضرت فاطمه معصومه ـ علیها السلام ـ و توجه و علاقه عمومی و اقبال مردم به زیارت آن حضرت، که از توجه ائمه ـ علیهم السلام ـ به آن حضرت برآمده به نحوی که روایاتی از امام صادق و سایر ائمه ـ علیهم السلام ـ درباره فضایل و امتیازات شهر قم وارد شده که رویکرد آنها به وجود مرقد حضرت معصومه ـ علیها السلام ـ در شهر قم است،[7] این روایات در بین مردم توسط علما رواج یافته و توجهات عمومی را به این شهر معطوف داشته است. * زیارتنامه حضرت معصومه( علیها السلام ) مأثور است امام رضا ـ علیه السلام ـ که در ایران حضور داشت بر اساس برخی از روایات در قم حضور یافته و قبر خواهر کریمه اش را زیارت و نحوه زیارت و آثار و برکات آن را به مردم تبیین فرموده، نظیر روایتی که سعد قمی از امام نقل کرده که هر کس او را (معصومه) با شناخت و معرفت زیارت کند، پاداش معنوی آن معادل بهشت است.[8] زیارتنامه ای که حضرت معصومه ـ علیها السلام ـ دارد مأثور است، چون امام رضا ـ علیه السلام ـ آن را به مردم تعلیم و آموزش داد، که شاید بیشتر امامزادگان چنین متن زیارتی معتبر نداشته باشند. از این روی شهر قم همواره امتیازات و ویژگی خاص داشته و دارد و تمام امتیازات معنوی و فرهنگی که در این شهر وجود دارد مرهون وجود این بانوی بسیار کریم است. *شعاع نور معنویت اهل بیت (ع) از فضای قم در میان امام زادگان ایران و شهرقم وفرزندان حضرت امام موسی (علیه السلام) که نورافشانی می‌کنند، ماه تابانی که همه آنها را تحت‌الشعاع انوار درخشان خود قرار داده ، تربت پاک شفیعه محشر، کریمه اهل بیت پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ دخت گرامی موسی بن جعفر، حضرت معصومه ـ سلام الله علیها ـ می‌باشد. حضرت فاطمه معصومه ـ سلام الله علیها ـ از جهت شخصیت فردی و کمالات روحی در بین فرزندان موسی بن جعفر ـ سلام الله علیها ـ بعد از برادرش، علی بن موسی الرضا ـ علیه السّلام ـ در والاترین رتبه‌ جای دارد. این در حالی است که شیخ مفید و دیگران فرزندان دختر امام کاظم ـ علیه السّلام ـ حداقل هجده تن بوده‌اند و فاطمه در بین این همه بانوی مکرمه سرآمد بوده است.[9] حاج شیخ عباس قمی درباره دختران موسی بن جعفر می‌نویسد: «برحسب آنچه به ما رسیده، افضل آنها سیده جلیله معظمه، فاطمه بنت امام موسی ـ علیه السّلام ـ معروف به حضرت معصومه است».[10] اما شیخ محمد تقی تستری در «قاموس الرجال» فضیلت وی را نه تنها در بین دختران،‌ بلکه پسران حضرت غیر از امام رضا ـ علیه السّلام ـ بی‌نظیر می‌داند و می‌نویسد: «در میان فرزندان امام کاظم ـ علیه السّلام ـ با آن همه کثرتشان، بعد از امام رضا ـ علیه السّلام ـ کسی هم‌شأن حضرت معصومه ـ سلام الله علیها ـ نیست.»[11] بی‌گمان این نحوه اظهار نظرها و نگرش به شخصیت فاطمه دختر موسی بن جعفر ـ علیه السّلام ـ بر برداشتهایی استوار است که از متن روایات وارده از ائمه به دست آمده ،روایاتی که مقامهایی را برای فاطمه معصومه ـ سلام الله علیها ـ برشمرده‌اند مقامی که نظیر آن را برای دیگر برادران و خواهران وی ذکر نکرده‌اند و به این ترتیب نام فاطمه معصومه ـ سلام الله علیها ـ را در شمار زنان برتر جهان قرار داده‌اند. * خصوصیاتی که آن حضرت را از دیگر امام‌زادگان جدا می‌کند: 1 . شرافت خانوادگی: تأثیر شخصیت پدر و مادر در روح و جسم فرزندان را نمی‌توان انکار کرد. این تأثیرپذیری در وجود فاطمه معصومه ـ سلام الله علیها ـ از برجستگی خاصی برخوردار است. ایشان از هر دو طرف (پدر و مادر) فضایلی را به ارث برده‌‌اند که تنها برادرش علی بن موسی الرضا ـ علیه السّلام ـ آنها را به صورت کامل در خود جمع کرده بود و به نظر می‌رسد بتوان برتری شخصیت والای فاطمه معصومه ـ سلام الله علیها ـ بر دیگر فرزندان حضرت موسی بن جعفر ـ علیهما السّلام ـ را در همین نکته یافت که فاطمه معصومه ـ سلام الله علیها ـ مانند برادرش از هر دو طرف پاکیزه‌ترین خصال و ویژگیها را به ارث برد با وجود بانوان دیگری در خاندان امام کاظم ـ علیه السّلام ـ گویی «نجمه» ستاره پر نور بانوان امام کاظم(ع) است که بسان پرفروغ‌ترین ستاره‌ها می‌درخشد و به راستی که تمام فروغش را به دو پاکیزه گوهرش، علی بن موسی الرضا ـ علیه السّلام ـ و فاطمه معصومه ـ سلام الله علیها ـ منتقل کرد.[12] مطالعه سیره ائمه گواهی می‌دهد که طهارت و پاکی مادر شرط اساسی برای گزینش مادران امامان بوده است و سعادتی که نصیب فاطمه معصومه ـ سلام الله علیها ـ شده این بود که مادرش، مادر امام رضا ـ علیه السّلام ـ نیز بود. لذا از هر آلودگی در هر اندازه‌اش به دور ماند.[13] 2 . شفاعت گسترده: بالاترین جایگاه شفاعت از آن رسول گرامی اسلام است،[14] اما دو تن از بانوان خاندان رسول مکرم (ص) شفاعت گسترده‌ای دارند که بسیار وسیع و جهان شمول است و می‌تواند همه اهالی محشر را فرا گیرد: 1 . خاتون محشر، صدیقه اطهر، حضرت زهرا ـ سلام الله علیها ـ 2 . شفیعه روز جزا حضرت فاطمه معصومه ـ سلام الله علیها ـ در مورد شفاعت گسترده حضرت فاطمه زهرا ـ سلام الله علیها ـ طبق احادیث منقول از اهل سنت و شیعه هیچ شکی نیست. اما در مورد حضرت معصومه ـ سلام الله علیها ـ از جهت گستردگی شفاعت، هیچ‌کس ـ حداقل هیچ بانویی ـ به شفیعه محشر معصومه نمی‌رسد،‌که امام جعفر صادق ـ علیه السّلام ـ در این رابطه می‌فرماید: «تدخل بشفاعتها شیعتنا الجنه باجمعهم» با شفاعت او همه شیعیان ما وارد بهشت می‌شوند.[15] 3 . و ده‌ها ویژگی دیگر: مثل عصمت، محدثه بودن، ورود زیارتنامه مخصوص، و ... باعث شده که حضرت معصومه ـ سلام الله علیها ـ از دیگر امام‌‌زادگان پیشی گیرد.[16] و همچون ستاره‌ای درخشان در این آسمان بدرخشد و صاحب شأن و مقام خاصی بشود همان‌طوری که امام رضا ـ علیه السّلام ـ در فقره‌ای از زیارتنامه آن حضرت می‌فرماید:‌ «فان لک عند الله شانا من الشان»[17] یعنی تو در محضر الهی شأن و منزلت وصف‌ناپذیری داری، که بر خاک‌نشینان این عالم قابل تصور نیست و تنها خدا و پیامبر و اوصیاء طاهرینش بر آن واقفند.[18] اى دختر عقل و خواهر دین وى گوهر دُرج عزّ و تمکین عصمت شده پاى بند مویت اى علم و عمل مقیم کویت اى میوه‌ی شاخسار توحید همشیره‌ی ماه و دخت خورشید وى گوهر تاج آدمیّت فرخنده نگین خاتمیّت شیطان به خطاب قم براندند پس تخت تو را به قم نشاندند کاین خانه بهشت و جاى حوّاست ناموس خداى جایش اینجاست اندر حرم تو عقل مات است زین خاک که چشمه‌ی حیات است جسمى که دراین زمین نهان است جانى است که در تن جهان است این ماه منیر و مهر تابان عکسى بود از قم و خراسان ایران شده نور بخش ارواح مشکات صفت عرش و کرسى هر کس به درت به یک امیدى است محتاج تر از همه «وحیدى» است نویسنده: حجت‌الاسلام امیرعلی حسنلو [1] . سوره بقره. [2] . شیخ عباس قمی، سفینة البحار، ج2، ص376، ماده قم. [3] . مهدی پور، علی اکبر، زندگانی کریمه اهلبیت، قم، نشر حاذق، چاپ اول، 1380ش، ص135 به نقل از کشف اللئالی. [4] . حسن بن محمد بن حسن قمی، تاریخ قم، قم، آستانه مقدسه، چاپ اول، 1385ش، ص140. [5] . خواجوی، محمد، ترجمه مفاتیح الغیب، تهران، نشر مولی، چاپ اول، 1363ش، ص122. [6] . حکیمی، محمد، حضرت معصومه و شهر قم، قم، نشر دفتر تبلیغات، چاپ دوم، 1376ش، ص47. [7] . مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، دارالوفاء، 1404ق، ج99، ص267. [8] . حرعاملی، وسائل الشیعه، ج14، ص576؛ بحارالانوار، همان، ج48، ص316 به نقل از شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا. [9] . صدوق، عیون‌الاخبار، موسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت، ج 1، ص 14؛ شیخ مفید، الارشاد، دارالمفید، ج 2،‌ص 244. [10] . شیخ عباس قمی، منتهی‌الامال، انتشارات هجرت، ج 2، ص 273. [11] . ر.ک: مجله کوثر، شماره 33،‌ شخصیت‌حضرت معصومه. [12] . کلینی، اصول کافی، چاپ مکتبة الصدوق، تهران، ج 1، ص 477. [13] . طبرسی، اعلام الوری، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ص 302. [14] . سوره بقره، آیه 256. [15] . سفینة البحار، شیخ عباس قمی، کتابخانه سنائی، تهران، ج 2، ص 376. [16] . طبق حدیثی از امام رضا ـ علیه السّلام ـ لقب حضرت به حضرت فاطمه دادند و این دلالت بر عصمت و پاکی آن حضرت دارد. طبق نقل علامه امینی در الغدیر، حضرت معصومه ـ سلام الله علیها ـ ناقل حدیث از اجداد خود بوده است از این روی به وی محدثه می‌گویند. (علامه امینی، الغدیر، ج 1، ص 196). [17] . علامه مجلسی، بحارالانوار،‌مؤسسة الوفاء، بیروت، ج 102، ص 266. [18] . امیرعلی حسنلو